Memantyna jest jednym z wprowadzonych stosunkowo niedawno leków wskazanym w leczeniu umiarkowanej do ciężkiej choroby Alzheimera o mechanizmach działania interesujących, jak również nietypowych z punktu widzenia wcześniejszych standardów terapii tego schorzenia.
Farmakologicznie jest niekompetycyjnym antagonistą receptora NMDA o niskim do umiarkowanego powinowactwie i szybkiej kinetyce zależnej od napięcia (w przeciwieństwie do ketaminy, która ma większe powinowactwo i wolniejszą kinetykę). Moduluje receptor NMDA, blokując nadmierny napływ jonów Ca⁺ indukowany glutaminianem (i zapobiegając ekscytotoksyczności), jednocześnie umożliwiając fizjologiczne przekaźnictwo nerwowe. Pośrednio wzmacnia sygnalizację dopaminy w korze przedczołowej (D1/D2) i acetylocholiny, co może poprawiać funkcje poznawcze i uwagę. Inny mechanizm działania memantyny, agonizm receptora σ-1, może przyczyniać się do neuroprotekcji, stabilizacji nastroju i modulacji przetwarzania sensorycznego.
Wiadomo ponadto, że memantyna wpływa również na transport receptorów AMPA i może promować plastyczność synaptyczną, aczkolwiek w łagodniejszy i trwalszy sposób niż ketamina. Poprzez receptor 5-HT3 potencjalnie wywiera dalsze działanie prokognitywne i przeciwlękowe.
Stwierdzono, że spowalnia on spadek funkcji poznawczych u pacjentów z chorobą Alzheimera o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego w klinicznie istotny sposób, co jest bardziej widoczne w późniejszych stadiach tego schorzenia.
Ponieważ dysfunkcja NMDA jest powiązana z nadwrażliwością sensoryczną, deficytami społecznymi i zachowaniami powtarzalnymi, przeprowadzono kilka badań w celu oceny skuteczności memantyny w zaburzeniach ze spektrum autyzmu (ASD) i zaobserwowano poprawę w zakresie drażliwości, komunikacji społecznej i bramkowania sensorycznego. Anegdotyczne doniesienia podkreślają zmniejszenie lęku, poprawę koncentracji
i zmniejszenie przeciążenia sensorycznego. Jako że modulacja NMDA i dopaminy może wywierać korzystny wpływ na funkcjonowanie pamięci roboczej i uwagi, memantyna była również badana pod kątem jej potencjału w leczeniu ADHD, zwłaszcza w przypadkach opornych na stymulanty. Chociaż dotychczasowe badania przyniosły mieszane rezultaty, należy zauważyć, że u części osób zaobserwowano korzyści w zakresie funkcji wykonawczych i szybkości przetwarzania, co sugeruje, że memantyna może łagodzić objawy określonego podtypu ADHD lub wariantu genetycznego.
Memantyna zyskała również popularność jako lek nootropowy, stosowany głównie w celu poprawy płynności werbalnej, jasności umysłu i koncentracji. Jako antagonista receptora NMDA, memantyna może promować uwalnianie BDNF i plastyczność synaptyczną, dlatego też badano ją jako potencjalny lek na depresję i chorobę afektywną dwubiegunową.
Chociaż liczba dotychczasowych badań jest ograniczona, wyniki są obiecujące. Ogólnie rzecz biorąc, początek działania jest wolniejszy niż w przypadku ketaminy, ale leczenie wydaje się lepiej tolerowane, a zatem bardziej trwałe w dłuższej perspektywie, a stosowanie memantyny w połączeniu z lekami z grupy SSRI/SNRI jest bezpieczne. Ponadto, dzięki agonizmowi receptora σ-1, memantyna może łagodzić objawy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD). Inne postulowane zastosowania neuropsychiatryczne obejmują PTSD, gdzie oczekuje się zmniejszenia nadmiernego pobudzenia poprzez modulację glutaminianu, oraz przewlekły ból spowodowany tłumieniem ośrodkowej sensytyzacji poprzez antagonistyczne działanie na receptory NMDA.
Korzyści ze stosowania memantyny
- zmniejszenie lęku;
- lepsza komunikacja społeczna;
- poprawa funkcji wykonawczych;
- zmniejszenie drażliwości;
- zwiększona szybkość przetwarzania;
- poprawa płynności werbalnej;
- złagodzenie dyskomfortu sensorycznego;
- działanie neuroprotekcyjne;
- zwiększona neuroplastyczność;
- możliwe wsparcie w leczeniu depresji opornej na leczenie;
- może łagodzić objawy OCD;
- uśmierzanie bólu.
Skutki uboczne
- zawroty głowy;
- ból głowy;
- zaparcia;
- łagodne uspokojenie (zwykle przemijające);
- splątanie (przy dużych dawkach);
- pobudzenie (rzadko);
- podwyższone wyniki testów wątrobowych;
- halucynacje (rzadko, częściej u osób starszych lub przy szybkim zwiększaniu dawki).
Interakcje
- inne antagoniści NMDA (np. ketamina, dekstrometorfan) – ryzyko działania addytywnego;
- leki alkalizujące mocz (np. wodorowęglan sodu): zwiększone wydalanie;
- leki dopaminergiczne (np. stymulanty, L-DOPA): może wystąpić synergia lub nadmierna stymulacja.
Przeciwwskazania
- ciężkie zaburzenia czynności nerek.
Dawkowanie
Stosowanie memantyny zazwyczaj rozpoczyna się od dawki 5 mg/dobę, którą następnie się zwiększa w przeciągu czterech tygodni do 10–20 mg/dobę (rozłożenie tego procesu w czasie ma na celu zminimalizowanie działań niepożądanych).
Lek ten podaje się rano lub dwa razy dziennie, w zależności od formuły preparatu.
Niektórzy twierdzą, że memantyna przynosi większe korzyści w leczeniu objawów zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD) w sferze społecznej, sensorycznej czy poznawczej, jeśli ich harmonogram obejmuje „przerwy od leków” (tj. weekend, co drugi weekend), aby zapobiec rozwojowi tolerancji.
Podczas gdy dawka 2,5–10 mg na dobę może wystarczyć niektórym osobom, aby odczuć ulgę w zaburzeniach przetwarzania sensorycznego i nadwrażliwości, inni mogą potrzebować wyższych dawek, aby uzyskać porównywalne efekty (w oparciu o dowody anegdotyczne, nawet 60 mg na dobę).
